Φεβρουάριος 2006  ( Vermint )

        Πάνω οι μάσκες ! ! ! 

   Ψάχνοντας υλικό για το άρθρο, διαπίστωσα πως οι μάσκες από τότε που σκαρφάλωσαν στο πρόσωπο του ανθρώπου, δεν έπεσαν ποτέ. Δεν έπαψαν να χρησιμοποιούνται είτε για να καλύψουν είτε για να συμβολίσουν, είτε ακόμα για να προστατεύσουν το πρόσωπο που τις φορά  ...  Ο δύτης για παράδειγμα, δεν μπορεί να καταδυθεί και να εξερευνήσει τον θαλάσσιο κόσμο χωρίς μάσκα. Ο οξυγονοκολλητής προστατεύει με μάσκα το πρόσωπό του όταν εργάζεται, ενώ ο χειρούργος εκτός από τον εαυτό του, προστατεύει και τον ασθενή που χειρουργεί. Είναι εκατοντάδες τα επαγγέλματα που απαιτούν τη χρήση μάσκας και γίνονται χιλιάδες, αν προστεθούν σ' αυτά και οι δραστηριότητες των ανθρώπων που με τη χρήση της επιδιώκουν να καλύψουν (όπως η Αφγανική  μπούρκα, που φοριούνται αποκλειστικά από τον γυναικείο πληθυσμό, καθ' όλη τη διάρκεια του δημόσιου βίου, ο παραδοσιακός Τούρκικος φερετζές ή η μαντίλα), να συγκαλύψουν ή να κρατήσουν μυστική την ταυτότητα όσων την φέρουν (μην ξεχνάμε τους καταδότες στην περίοδο της κατοχής, τους δήμιους του μεσαίωνα, την αμερικάνικη Κου-Κλουξ-Κλαν και τους πάσης φύσεως παρανόμους, από τρομοκράτες μέχρι ληστές τραπεζών) ή ακόμα και να παραπλανήσουν ολόκληρες κοινωνικές ομάδες. Αυτές οι τελευταίες μάσκες μάλιστα, είναι συχνά αδιόρατες και συνδέονται κυρίως με πρόσωπα που επιδιώκουν να αποκτήσουν εξουσία ή με πρόσωπα που ήδη την κατέχουν και στόχος τους είναι να την διατηρήσουν. Το ψεύτικο προσωπείο της εξουσίας, είναι ίσως και η μόνη μάσκα που ο πολίτης έχει καθήκον να αποκαθηλώσει, η μόνη που δεν του προσφέρει προστασία και δεν μπορεί να αποτελέσει μέσο έκφρασης, με σκοπό την ψυχαγωγία ή τη διασκέδασή του, εκτός ίσως από το να γίνει το ίδιο το προσωπείο, πηγή έμπνευσης για σάτιρα και κατ' επέκτασιν το έναυσμα για την αρχή της αποκάλυψης του αληθινού προσώπου της εξουσίας. Εδώ και πολλούς αιώνες, η μάσκα είναι ένα μέσο στα χέρια των απλών ανθρώπων για να διακωμωδήσουν, να σαρκάσουν, να αμφισβητήσουν την εξουσία. Αποτελούν τα πιο εκφραστικά εργαλεία για τα λαϊκά δρώμενα και περισσότερο γι αυτά που έχουν πολιτική αιχμή.

Τα πραγματικά χαρακτηριστικά των πολιτικών ή άλλων διάσημων και πολυσυζητημένων προσώπων, αποτυπωμένα στις αποκριάτικες μάσκες που οι περισσότεροι ενήλικες καρναβαλιστές προτιμούν για τις μεταμφιέσεις τους, ίσως πέρα από τη διασκέδαση που προσφέρει η σάτιρά τους, να είναι και μια έκφραση αγανάκτησης και αποδοκιμασίας της πολιτικής και της συμπεριφοράς τους. Το πολιτικό προσωπείο του πλανητάρχη Τζώρτζ Μπούς για παράδειγμα, μοιάζει να κλονίζεται όταν τα εξωτερικά χαρακτηριστικά του χρησιμοποιούνται σε μάσκες που κατακλύζουν την αγορά, ειδικά την περίοδο του καρναβαλιού, αλλά όχι μόνο. Στα πρόσωπα των διαδηλωτών, έξω από το κτήριο που συνεδρίαζαν οι ρεπουμπλικάνοι στη Νέα Υόρκη ή στην Οτάβα, κατά τη διάρκεια της επίσκεψής του στον Καναδό πρωθυπουργό και στις Βρυξέλες, την ημέρα των αμερικανικών εκλογών, είναι οι ίδιες από μόνες τους, ένα αντιεξουσιαστικό μήνυμα... "Ρίξτε τον Μπους, όχι βόμβες". Βλέπουμε λοιπόν πως, πολύ συχνά στην ιστορία, η μάσκα συνδέεται με το ψεύδος . Δεν είναι όμως -ούτε υπήρξε στο παρελθόν- σταθερή και αναπόφευκτη αυτή η σύνδεση. Υπάρχουν μάσκες ειλικρινείς και μάσκες παραπλανητικές (όπως υπάρχουν, αντίστοιχα, καθρέφτες που δείχνουν την αλήθεια και καθρέφτες παραμορφωτικοί). Το προσωπείο μπορεί να μη συγκαλύπτει, αλλά, αντιθέτως, να εκφράζει. Να υποδηλώνει -ακόμη και υποσυνείδητα- την ένταξη σε μια συλλογικότητα. Ο Ινδιάνος δε βάφεται πριν από τη μάχη για να κρυφτεί. Για τον οπαδό μιας ποδοσφαιρικής ομάδας επίσης, αυτό που έχει σημασία είναι να ταυτιστεί, γι' αυτό χρησιμοποιεί τα χρώματα της ομάδας. Οι ακτιβιστές της Greenpeace, σκηνοθετούν ολόκληρα θεατρικά δρώμενα για να προβάλλουν τις θέσεις τους και να προσελκύσουν την προσοχή και τη συμμετοχή του κόσμου. Στο τελευταίο Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ, ένας άντρας με τη μάσκα του πρωθυπουργού της Βραζιλίας Ντα Σίλβα, ύψωσε ένα τεράστιο αερόστατο που έγραφε "Όχι στα πυρηνικά". Στην Αθήνα, λίγο πριν αρχίσουν οι Ολυμπιακοί Αγώνες, διαδηλωτές χρησιμοποίησαν λευκές μάσκες, για να εκφράσουν την αντίθεσή τους με τις μεγάλες εταιρίες αθλητικών ειδών, που εκμεταλλεύονται τα φθηνά εργατικά χέρια στις τριτοκοσμικές χώρες.  

Η ιστορία της μάσκας χάνεται βέβαια στα βάθη των αιώνων και στις άκρες των ηπείρων. Δεν υπάρχει πολιτισμός, από εκείνον των Μάγια μέχρι του σύγχρονου της παγκοσμιοποίησης και του διαδικτύου, που δεν έχει χρησιμοποιήσει μάσκες, είτε με πολιτικούς είτε με θρησκευτικούς συμβολισμούς. Για την κοινωνική ανθρωπολογία, τη λαογραφία και τη θρησκειολογία, η μάσκα αποτελεί ένα παμπάλαιο αντικείμενο μελέτης και για την τέχνη, μια ιδιαίτερη πηγή έμπνευσης. Οι μάσκες του ντανταιστή Μαρσέλ Γιανκό για παράδειγμα, φτιαγμένες από χαρτόνι, σπάγκο και μπογιά, έσμιγαν δυναμικά με απλά σχήματα και έντονα χρώματα, αντιστοιχώντας και δίνοντας πνοή στην αμεσότητα του ρυθμού, αλλά και στην ελευθερία του ίδιου του κινήματος, ερχόμενες σε ρήξη με την ευρωπαϊκή παράδοση και δείχνοντας πως μπορεί να γίνει τέχνη ακόμα και με τα πιο ευτελή και τραχιά υλικά. Αλλωστε οι αφρικανικές μάσκες ήταν ευρέως γνωστές στους πρωτοποριακούς κύκλους και είχαν επηρεάσει πίνακες του Ματίς, του Ντεραίν και του Πικάσο, ιδιαίτερα την περίοδο από το 1905 μέχρι το 1909.  

Η μάσκα ως αξεσουάρ γνώρισε μεγάλη άνθηση κυρίως τον 14ο αιώνα στις χώρες της Μεσογείου.  Είναι πασίγνωστοι οι περίφημοι μασκοφόροι της Ρώμης, της Φλωρεντίας και της Βενετίας. Σήμερα δεν νοείται καρναβάλι χωρίς μάσκα, η οποία τείνει να εξελιχθεί σε ένα ανελέητο διαγωνισμό δημιουργίας εξαιρετικής τέχνης και αισθητικής. Μεταξωτές στη Βενετία, πορσελάνες, ζωγραφισμένες στο χέρι στη Νίκαια της Γαλλίας, εντυπωσιακές με φτερά στο Ρίο. Υπήρξαν πολιτισμοί που χρησιμοποίησαν μάσκες ανθρωπόμορφες ή ζωόμορφες (βρέθηκαν, άλλωστε, και αντίστροφα σύμβολα, ανθρωπόμορφων ζώων). Στην Ελλάδα και ιδιαίτερα στις περιοχές της Μακεδονίας, της Θράκης, αλλά και των νησιών του Αιγαίου, οι ζωόμορφες μάσκες αποτελούν προέκταση της παραδοσιακής αποκριάτικης στολής των Κουδουνάτων, συνδέοντας το καρναβάλι με προχριστιανικές, παγανιστικές τελετές και με τη λατρεία του Διόνυσου, του θεού της χαράς, του κεφιού, του κρασιού και των ανθρώπινων απολαύσεων, αλλά και αδυναμιών. Στην Κίνα, μια τεραστίων διαστάσεων δρακόμορφη μάσκα, που την κινούν με καλάμια, άνθρωποι που βρίσκονται από κάτω της, παρελαύνει κάθε πρωτοχρονιά στις λεωφόρους. Η μάσκα δεν γνωρίζει σύνορα και κάθε λαός της δίνει τη δική του ερμηνεία και τη χρησιμοποιεί σύμφωνα με τις παραδόσεις του.  

Η καταγωγή της μάσκας εντοπίζεται σε αρχαίες μυστηριακές θρησκευτικές τελετές.  Τα παλαιότερα προσωπεία βρέθηκαν στο βασιλικό νεκροταφείο της Ουρ, στη Μεσοποταμία και αποτελούσαν στοιχεία τέτοιων τελετών. Στην αρχαία Αίγυπτο, όταν πέθαινε ένας φαραώ, έφτιαχναν τη νεκρική προσωπίδα του, ώστε να υπάρχει η ταυτότητά του στον άλλο κόσμο και να αναγνωρίσει η ψυχή το πρόσωπό του. Μερικές φορές χρησιμοποιούνταν και για να προστατεύσουν τον νεκρό τρομάζοντας τα κακόβουλα πνεύματα και κατασκευάζονταν συνήθως από ύφασμα καλυμμένο με στόκο ή ασβεστοκονίαμα, που το ζωγράφιζαν. Για σημαντικότερα πρόσωπα έβαζαν ασήμι και χρυσό. Μια τέτοια είναι και η χρυσή προσωπίδα του Τουταγχαμών, που βρίσκεται στο μουσείο του Καΐρου. Χρυσές μάσκες τοποθετούνταν στα πρόσωπα των νεκρών βασιλέων των Μυληνών, της Καμπότζης, του Σιάμ, ενώ οι μούμιες των Ίνκας είχαν μάσκες από ξύλο ή πηλό.  Μια παρόμοια νεκρική προσωπίδα με ηγεμονική μορφή, έφεραν στο φως το 1876, οι ανασκαφές του Ερίκου Σλίμαν στους μυκηναϊκούς βασιλικούς τάφους. Δεν είναι άλλη από την περίφημη χρυσή μάσκα του Αγαμέμνονα, που χρονολογείται από τον 16^ο αιώνα π.Χ. και εκτίθεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Οι Αιγύπτιοι κατασκεύαζαν προσωπεία, όχι μόνο για τους βασιλείς - θεούς τους, αλλά και για τους απλούς θνητούς και μάλιστα κατά τη διάρκεια της ζωής τους εκτίθεντο σε περίοπτες θέσης μέσα στα σπίτια τους και όταν πέθαιναν προσαρμόζονταν στο σάβανο, στη θέση του προσώπου και τους συνόδευαν στο ύστατο ταξίδι. Βέβαια ήταν φτιαγμένα από διαφορετικά υλικά (συνήθως ξύλο, ζωγραφισμένο με την μέθοδο της εγκαυστικής και σπανιότερα της υδατογραφίας) και ανάλογα με την κοινωνική τάξη και οικονομική επιφάνεια των κατόχων τους. Σ' αυτά συγκαταλέγονται και τα περίφημα πορτρέτα Φαγιούμ (πήραν το όνομά τους από τις νεκροπόλεις της περιοχής της κοιλάδας του Φαγιούμ όπου και βρέθηκαν), η τέχνη των οποίων εξελίχθηκε από τον 2ο ως τον 4ο μ.Χ. αιώνα και θεωρείται ως προπομπός της Βυζαντινής τέχνης της αγιογραφίας. Στις ρωμαϊκές κηδείες, μια μάσκα που έμοιαζε με τον νεκρό τοποθετούνταν στο πρόσωπό του ή φοριόταν από ηθοποιό για να συνοδεύσει τη νεκρική πομπή. Οι μάσκες αυτές διαμορφώνονταν πάνω στα χαρακτηριστικά του νεκρού και αποτυπώνονταν σε κερί, τεχνική που αναβίωσε για τους ευγενείς της Ευρώπης μέχρι τον 18ο αι. Βαμμένες και με μαλλιά προσκολλώνταν σε ομοιώματα ντυμένα με επίσημες στολές και δημόσια εμβλήματα και χρησιμοποιούνταν ως εκθέματα σε λιτανείες και τελετουργίες. Και σήμερα υπάρχουν νεκρικές μάσκες διάσημων προσώπων, όπως του Νεύτωνα και της ζωγράφου Φρίντα Κάλο.  

Η μάσκα άρχισε να ξεφεύγει από την σχεδόν αποκλειστικά θρησκευτική και λατρευτική χρήση της, την περίοδο που ανθούσε το αρχαίο ελληνικό δράμα, το οποίο βέβαια αρχικά, ήταν κι αυτό γέννημα των θρησκευτικών και μυστηριακών τελετών, αλλά αργότερα απέκτησε τη δική του ξεχωριστή θέση στα πολιτιστικά δρώμενα της αρχαιότητας. Οι μάσκες υιοθετηθήκαν από τους ηθοποιούς, στις πολυπρόσωπες από τη φύση τους τραγωδίες, για να τους διευκολύνουν να παίζουν πολλούς και διαφορετικούς ρόλους. Οι συμβολισμοί στις μάσκες που δημιουργούνται για τις παραστάσεις αρχαίου δράματος, έχουν αναπόφευκτα πολιτικό χαρακτήρα, αφού «η τραγωδία είναι μια άμυνα και καμιά φορά μια επίθεση κατά της βίας του κράτους και του κλήρου», όπως σημειώνει ο Γιάννης Τσαρούχης στο βιβλίο του «Εγώ ειμί φτωχός και πένης» (εκδ. Καστανιώτης) «Η μανία μου για τη μάσκα σταμάτησε όταν μια μέρα ανακάλυψα πως το ανθρώπινο πρόσωπο είναι κι αυτό μια μάσκα, που μας γελά ή, αλλιώς ειπωμένο, που μας δίνει ένα βαθύτερο είναι, που ο άνθρωπος αποφεύγει φοβούμενος να συμπεριφερθεί θεϊκά. Αν οι άνθρωποι παραδέχονταν τη θεϊκή τους ουσία, οι μάσκες θα ήταν περιττές. Αποφεύγω τον εαυτό μου για να τον ξαναβρώ, τον καλύπτω για να αποκαλυφθεί. Κάτι τέτοιο πρέπει να είναι η μάσκα» γράφει ο ίδιος στη συνέχεια. Αυτή, κατά την ταπεινή μου άποψη, είναι και η κεντρική ιδέα της αμερικανικής περιπέτειας "Η μάσκα", με τον Τζιμ Κάρευ, που χάνεται όμως μέσα στα οπτικοαουστικά εφέ, στις χορογραφίες και στο κυνηγητό των ηρώων, μέσα στην εντυπωσιακά σκηνογραφημένη, φανταστική πόλη. Ίσως αυτή να είναι και η βαθύτερη σκέψη των πιτσιρικάδων, που διαλέγουν να μεταμφιεστούν με τις πλαστικές μάσκες των υπερηρώων του σελιλόιντ ή των μασκοφόρων εκδικητών της νεανικής λογοτεχνίας. Βέβαια, ο Ζορό, ο Πίτερ Παν, ο Ρομπέν των δασών (κι ο Χάρρυ Πόττερ, γιατί όχι), ο Μπάτμαν, ο Σούπερμαν, ο Σπάιντερμαν κα. δεν είναι θεοί. Είναι όμως ήρωες. Υπεράνθρωποι, δηλαδή η πλησιέστερη στον άνθρωπο, εκδοχή του θείου. Η ταύτιση μαζί τους, φέρνει το παιδικό μυαλό, ένα βήμα πιο κοντά στην κατανόηση της θεϊκής συμπεριφοράς. Υποδυόμενοι έναν παντοδύναμο, υπερ-ήρωα, γίνονται για λίγο μικροί θεοί, που μπορούν εκείνη τη στιγμή να σώσουν ολόκληρο τον κόσμο. Οι Απόκριες είναι ίσως η μοναδική, μαζική και κοινωνικά αποδεκτή - στα πλαίσια των εθίμων και των παραδόσεων- ευκαιρία μας μέσα στο χρόνο, για να βγάλουμε προς τα έξω τον παραμυθένιο εαυτό, που ονειρευόμαστε αλλά εκ των πραγμάτων δεν μπορούμε να έχουμε στην καθημερινότητά μας, γιατί η μάσκα έχει αξία όταν εναλλάσσεται με το πραγματικό μας πρόσωπο. Όταν το αντικαθιστά μόνιμα, τείνει μάλλον προς μια παθολογική κατάσταση, που αν δεν κάνω λάθος, ονομάζεται ψυχασθένεια ...  

                                                  # Vermint #